Amortisman Defteri Nasıl Hazırlanır? Adım Adım Uygulama Rehberi

İşletmelerde kullanılan makine, araç, bilgisayar, mobilya, ekipman ve benzeri iktisadi kıymetler zaman içerisinde yıpranabilir, aşınabilir veya ekonomik değer kaybına uğrayabilir. Bu kıymetlerin maliyetlerinin tek seferde giderleştirilmesi yerine Vergi Usul Kanunu kapsamında belirlenen faydalı ömürleri boyunca amortisman yoluyla giderleştirilmesi gerekebilir. İşletmeler bu süreci demirbaş kartları, amortisman listeleri ve muhasebe kayıtları üzerinden takip eder.

1. Amortisman Defteri Nedir?

Amortisman defteri ifadesi uygulamada işletmenin demirbaş ve diğer amortismana tabi iktisadi kıymetlerinin dönemler itibarıyla izlendiği amortisman listesini anlatmak için kullanılır. Bu listede kıymetin maliyet bedeli, aktife giriş tarihi, faydalı ömrü, amortisman oranı, dönem içerisinde ayrılan amortisman ve birikmiş amortisman gibi bilgiler yer alabilir.

Ancak amortisman defteri, yevmiye defteri veya defter-i kebir gibi Vergi Usul Kanununda ayrı bir yasal defter türü olarak değerlendirilmemelidir. Esas olan amortismana tabi iktisadi kıymetlerin envanter ve muhasebe kayıtlarında doğru biçimde izlenmesi ve amortismanların VUK hükümlerine uygun hesaplanmasıdır.

1.1. Amortisman Listesinde Hangi Bilgiler Bulunur?

Amortisman takip listesinde sabit kıymetin adı, kodu, edinim ve aktife giriş tarihi, maliyet bedeli, faydalı ömrü, amortisman oranı, kullanılan amortisman yöntemi, dönem amortismanı, birikmiş amortisman ve net defter değeri gibi bilgilerin bulunması takip açısından faydalıdır.

1.2. Amortisman Neden Ayrılır?

Amortisman, işletmede birden fazla dönem kullanılacak iktisadi kıymetin maliyetinin faydalı ömrüne yayılarak dönemler itibarıyla giderleştirilmesini sağlar. Böylece ilgili kıymetin maliyeti yalnızca satın alındığı döneme yüklenmez.

2. Hangi Varlıklar Amortismana Tabi Tutulur?

Vergi Usul Kanununun 313’üncü maddesi kapsamında bir iktisadi kıymetin amortismana tabi tutulabilmesi için belirli şartları taşıması gerekir.

2.1. İşletmenin Envanterine Dahil Olmalıdır

Amortisman ayrılacak kıymetin işletmenin aktifinde veya ilgili envanter kayıtlarında bulunması gerekir.

2.2. Bir Yıldan Fazla Kullanılması Beklenmelidir

Kısa sürede tüketilen veya satılmak amacıyla alınan mallar amortismana tabi sabit kıymet niteliğinde değerlendirilmez. Kıymetin işletmede bir yıldan fazla kullanılması gerekir.

2.3. Yıpranma, Aşınma veya Kıymetten Düşmeye Maruz Olmalıdır

Makine, araç, bilgisayar, mobilya ve üretim ekipmanları gibi zaman içerisinde fiziksel veya ekonomik değer kaybına uğrayan varlıklar bu şartı karşılayabilir.

2.4. Kullanıma Hazır Hale Gelmiş Olmalıdır

GİB açıklamalarına göre aktife girme, iktisadi kıymetin kayıtlara alınmasının yanında kullanıma hazır halde bulunmasını da ifade eder. Kıymetin fiilen kullanılmaya başlanmış olması her durumda zorunlu değildir.

2.5. Amortisman Sınırı Dikkate Alınmalıdır

VUK’un 313’üncü maddesinde yer alan parasal sınırı aşmayan peştemallıklar ile işletmede kullanılan belirli alet, edevat, mefruşat ve demirbaşlar doğrudan gider yazılabilir. İktisadi ve teknik bakımdan bütünlük oluşturan kıymetlerde sınır topluca değerlendirilir.

3. Amortisman Listesi Nasıl Hazırlanır?

Amortisman listesi hazırlanırken önce işletmenin amortismana tabi bütün iktisadi kıymetlerinin doğru biçimde belirlenmesi gerekir. Daha sonra her kıymet için maliyet, faydalı ömür, oran ve yöntem bilgileri tanımlanır.

3.1. Sabit Kıymetleri Listeleyin

Makine, taşıt, bilgisayar, üretim ekipmanı, mobilya, bina ve diğer amortismana tabi kıymetler ayrı ayrı kaydedilmelidir.

3.2. Maliyet Bedelini Belirleyin

Amortismana esas tutar belirlenirken yalnızca faturadaki çıplak satın alma bedeline bakılmamalıdır. VUK değerleme hükümlerine göre kıymetin maliyetine dahil edilmesi gereken giderler de dikkate alınmalıdır.

3.3. Aktife Giriş Tarihini Kaydedin

Amortisman sürecinin başlangıcı açısından iktisadi kıymetin aktife alındığı ve kullanıma hazır hale geldiği tarih önemlidir. Gün esaslı amortisman yöntemini tercih eden mükelleflerde bu tarih ayrıca hesaplamayı etkiler.

3.4. Doğru Faydalı Ömrü Belirleyin

İktisadi kıymetin faydalı ömrü ve normal amortisman oranı, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan amortisman listelerine göre belirlenir. 333 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği eki liste ve sonraki değişiklikler dikkate alınmalıdır.

3.5. Amortisman Yöntemini Belirleyin

Normal amortisman, azalan bakiyeler veya mevzuatın izin verdiği diğer seçeneklerden işletmeye uygun yöntem belirlenmelidir. Kullanılan yöntem sonraki dönemlerde değişiklik açısından VUK hükümlerine tabidir.

3.6. Dönem Amortismanını Hesaplayın

Her iktisadi kıymet için ilgili döneme ait amortisman hesaplanmalı, birikmiş amortisman tutarına eklenmeli ve kalan net değer güncellenmelidir.

3.7. Muhasebe Kaydıyla Karşılaştırın

Amortisman listesindeki dönem toplamlarının muhasebe kayıtlarındaki amortisman giderleri ve birikmiş amortisman hesaplarıyla uyumlu olması gerekir.

4. Amortisman Yöntemleri Nelerdir?

4.1. Normal Amortisman Yöntemi

Normal amortisman yönteminde iktisadi kıymetin amortismana tabi değeri belirlenen oran üzerinden dönemler itibarıyla itfa edilir. Örneğin faydalı ömrü 5 yıl ve normal amortisman oranı %20 olan bir kıymette, genel uygulamada her yıl amortismana esas değerin %20’si kadar amortisman hesaplanır.

4.2. Azalan Bakiyeler Yöntemi

Azalan bakiyeler yönteminde amortisman, her yıl kalan net değer üzerinden daha yüksek oran kullanılarak hesaplanır. VUK’un mükerrer 315’inci maddesi uyarınca uygulanacak oran normal amortisman oranının iki katıdır ancak %50’yi aşamaz.

4.3. Gün Esaslı Amortisman

26 Ekim 2021 tarihinden itibaren VUK 320 kapsamında dileyen mükellefler, işletme aktifine yeni kaydedilecek belirli iktisadi kıymetlerde amortismana kıymetin kullanıma hazır olduğu tarihte başlayarak aktifte kaldığı gün sayısına göre amortisman ayırmayı tercih edebilir.

Bu yöntemde faydalı ömür gün olarak hesaplanırken Bakanlık tarafından ilan edilen faydalı ömür süresi 365 ile çarpılır.

4.4. Daha Uzun Faydalı Ömür Tercihi

VUK 320’de yapılan düzenleme kapsamında mükellefler, Hazine ve Maliye Bakanlığının ilan ettiği faydalı ömürden kısa olmamak şartıyla amortisman süresini daha uzun belirleyebilir. Seçilen süre Bakanlıkça belirlenen sürenin iki katını ve 50 yılı aşamaz. Bu tercih yapıldıktan sonra belirlenen süre ve oran sonraki dönemlerde değiştirilemez.

5. Amortisman Nasıl Hesaplanır?

Normal amortisman hesabında temel yaklaşım amortismana esas değerin ilgili amortisman oranıyla çarpılmasıdır.

5.1. Normal Amortisman Örneği

Örneğin amortismana esas değeri 100.000 TL olan bir kıymetin GİB amortisman listesine göre faydalı ömrü 5 yıl ve normal amortisman oranı %20 ise yıllık normal amortisman tutarı 20.000 TL olarak hesaplanır.

5.2. Birikmiş Amortisman

Daha önceki dönemlerde ayrılan amortismanların toplamı birikmiş amortismanı oluşturur. Örneğin yılda 20.000 TL amortisman ayrılan bir kıymette iki dönem sonunda, başka bir düzeltme bulunmadığı varsayımıyla, birikmiş amortisman 40.000 TL olur.

5.3. Net Defter Değeri

Basitleştirilmiş hesaplamada net defter değeri, kıymetin kayıtlı değerinden birikmiş amortismanın çıkarılmasıyla bulunur. Yeniden değerleme, enflasyon düzeltmesi veya özel vergi uygulamalarının bulunduğu dönemlerde hesaplama ayrıca değerlendirilmelidir.

5.4. Muhasebe Kaydı

Amortisman muhasebe kaydında kullanılacak gider hesabı kıymetin hangi işletme faaliyetinde kullanıldığına göre değişebilir. Üretimde kullanılan makinenin amortismanı ile genel yönetimde kullanılan bilgisayarın amortismanı aynı gider hesabında izlenmek zorunda değildir.

6. 2026 Yılında Amortisman Uygulamasında Nelere Dikkat Edilmelidir?

6.1. 2026 Amortisman Ayırmada Alt Sınır 12.000 TL’dir

Gelir İdaresi Başkanlığının yayımladığı güncel tabloya göre VUK 313 kapsamında amortisman ayırmada dikkate alınan parasal sınır 2026 yılı için 12.000 TL’dir. İlgili şartları taşıyan ve değeri bu sınırı aşmayan belirli alet, edevat, mefruşat ve demirbaşlar amortismana tabi tutulmadan doğrudan gider yazılabilir.

6.2. Amortisman Oranı Ürünün Adına Bakarak Tahmin Edilmemelidir

“Makine %20”, “mobilya %10” veya “bilgisayar %50” gibi genel ifadeler her varlık için otomatik olarak doğru kabul edilmemelidir. İktisadi kıymetin GİB amortisman listesindeki sınıfı ve işletmenin faaliyet alanına ilişkin sektörel sınıflama kontrol edilmelidir.

6.3. Önce Sektörel Sınıflama Kontrol Edilmelidir

GİB açıklamalarında amortisman oranı belirlenirken öncelikle iktisadi kıymetin ilgili olduğu sektörel sınıflamaya bakılması, sektörel ayrımda bulunmayan kıymetlerde genel sınıflamanın dikkate alınması gerektiği belirtilmektedir.

6.4. Binek Otomobillerde Ayrı Sınırlar Bulunabilir

Binek otomobillerde amortismanın vergi matrahından indirilebilecek kısmı için Gelir Vergisi Kanunu kapsamında ayrıca parasal sınırlar uygulanmaktadır. 2026 yılında ilgili tutarlar güncellenmiştir. Bu nedenle taşıtın yalnızca VUK amortisman oranına bakılarak giderleştirilmesi yeterli olmayabilir.

6.5. Enflasyon Düzeltmesi ve Diğer Değerleme İşlemleri Kontrol Edilmelidir

İktisadi kıymetin değerinde mevzuata göre enflasyon düzeltmesi, yeniden değerleme veya başka bir değerleme işlemi uygulanıyorsa amortisman matrahının da buna göre değerlendirilmesi gerekebilir. Bu işlemler ilgili dönemin güncel vergi düzenlemelerine göre ele alınmalıdır.

6.6. Eksik Amortisman Sonraki Yıla Serbestçe Aktarılamaz

VUK 320’de her yılın amortismanının ancak o yıla ait değerlemede dikkate alınabileceği belirtilmektedir. Bu nedenle bir dönemde ayrılmayan amortismanın sonraki dönemlerde hiçbir sınırlama olmadan ek amortisman olarak gider yazılabileceği varsayılmamalıdır.